Haustmatur á Íslandi: Súpur, pottréttir og sláturtíð

Árstíðin skiptir um gír

Í september breytist eldhúsið á íslenskum heimilum. Síðustu sumarsalötin og grillfiskurinn víkja fyrir einhverju matarmeira, eftir því sem birtan styttist og fyrsta næturfrostið leggst yfir hálendið. Haustmatseld á Íslandi byggir á því sem raunverulega er í árstíð núna — rótargrænmeti sem kemur úr geymslu, síðasta lambakjötið af sumarbeit og handfylli af hefðum sem eiga bara heima á þessum árstíma.

Súputíðin byrjar

Fátt boðar haustið jafn vel og pottur af súpu á eldavélinni. Íslensk kjötsúpa er augljósa klassíkin — lambakjöt, kartöflur, gulrætur, rófa og handfylli af hrísgrjónum eða byggi, soðið þar til kjötið dettur í sundur. Hún er fyrirgefandi, auðveld að stækka fyrir mannmargt hús og hitnar oft betur upp daginn eftir en fyrsta daginn.

Fleiri haustsúpur sem eiga skilið pláss

• Fiskisúpa með rjóma og rótargrænmeti, úr því hvítfiski sem ferskastur er hverju sinni.
• Grasker- eða kúrbítssúpa, maukuð slétt með smá engifer — ekki hefðbundin íslensk en fellur vel að árstíðinni og er fljótleg á virkum degi.
• Linsubauna- eða baunasúpa, hagkvæmur kostur sem stendur jafnfætis kjötsúpum þegar kalt er úti.

Hægeldaðir pottréttir fyrir dimm kvöld

Þegar ofninn er hvort sem er í gangi í nokkra klukkutíma nýtist tíminn vel í hægeldaðan pottrétt. Lambaframpartur eða -leggur, brúnaður fyrst og svo hægeldaður með rótargrænmeti og smá soði, verður að einhverju miklu meira en summu hlutanna þegar hann er tilbúinn. Þetta eru réttir sem verðlauna þolinmæði frekar en fyrirhöfn — klukkutími af eiginlegri vinnu og svo nokkrir klukkutímar þar sem ofninn sér um restina.

Sláturtíðin

Frá lokum september fram í október er hefðbundin sláturtíð á Íslandi — sá tími þegar innmatur, blóð og mör úr lambakjöti verða að slátri (blóðmör og lifrarpylsu), hefð sem á rætur að rekja kynslóðir aftur í tímann sem leið til að nýta skepnuna í heilu lagi eftir haustslátrun. Að gera slátur frá grunni er heilmikið verkefni, oft enn unnið sem fjölskylduviðburður þar sem nokkrar kynslóðir vinna saman, en það fæst líka víða tilbúið í búðum fyrir þau heimili sem vilja hefðina á borðið án ferlisins sjálfs. Skorið í sneiðar og steikt á pönnu er það matarmikill morgunverður eða kvöldmatur með kartöflumús og rófustöppu.

Að byggja upp haustrútínu

Góð haustvika þarf ekki að vera flókin — hún þarf bara takt sem passar við árstíðina:

• Eitt súpukvöld, byggt á því rótargrænmeti sem þarf að klára.
• Eitt hægeldunarkvöld, sett af stað snemma um helgi eða á léttari vinnudegi.
• Eitt sláturkvöld eða annar hefðbundinn kvöldmatur, ef það er hluti af hefðum heimilisins.
• Einn til tveir fljótlegir kvöldverðir á virkum dögum til að fylla upp í, því öll kvöld þurfa ekki að vera stórverkefni.

Að láta áætlun bera árstíðina

Haustmatseld virkar best með smá skipulagi — matarmiklir réttir sem taka lengri tíma njóta sín betur ef þeir eru ákveðnir fyrirfram frekar en klukkan fimm á þriðjudegi. Að skipuleggja súpukvöld, pottrétt og fljótlegri fyllingarrétti í gerir árstíðina að einhverju til að njóta frekar en að hlaupa á eftir henni. Matinn geymir traust úrval af árstíðabundnum súpum og pottréttum til að grípa til þegar ísskápurinn kallar á nýjar hugmyndir.

Algengar spurningar

Hvað er kjötsúpa og hvernig er hún búin til?

Kjötsúpa er hefðbundin íslensk lambakjötssúpa með rótargrænmeti — yfirleitt kartöflum, gulrótum og rófu — ásamt hrísgrjónum eða byggi, hægsoðin þar til lambakjötið er meyrt. Hún er klassískur haust- og vetrarréttur á flestum íslenskum heimilum.

Hvað er slátur nákvæmlega?

Slátur vísar til hefðbundinna íslenskra rétta úr innmat, blóði og mör úr lambakjöti, unnir í vambir og annaðhvort soðnir eða bakaðir. Það kemur í tveimur megingerðum: blóðmör og lifrarpylsu, bæði tengd haustslátruninni.

Er hægt að kaupa slátur tilbúið?

Já. Flestar íslenskar matvöruverslanir selja tilbúið slátur, sérstaklega yfir haustið, svo heimili geta notið hefðarinnar án þess að útbúa það frá grunni.

Hvaða rótargrænmeti hentar best í haustpottrétti og súpur?

Kartöflur, gulrætur, rófur og næpur eru undirstöðurnar, enda í árstíð og geymast vel fram eftir hausti. Þær halda áferð sinni í gegnum langa suðu og fara vel með lambakjöti.